Con vào lớp 12, mới những tuần đầu đã thấy đuối môn Hóa: nghe giảng về ester, chất béo mà như nghe một thứ tiếng lạ, bài tập về nhà để trống, điểm kiểm tra thường xuyên thấp dần. Hỏi kỹ mới biết từ lớp 11 con đã học Hóa cho qua. Câu hỏi làm cha mẹ lo nhất lúc này là: mất gốc Hóa 11 có học được Hóa 12 không, hay đã quá muộn?
Câu trả lời là vẫn học được. Nhưng cách nhiều nơi khuyên — học lại từ đầu, từ bảng tuần hoàn, lần lượt qua lớp 8, 9, 10 rồi 11 — thường không kịp với một học sinh lớp 12 mỗi tuần vẫn phải theo bài mới và sắp có kiểm tra giữa kỳ.
Cách thực tế hơn là tìm đúng phần nền mà bài con đang học cần, rồi vá phần đó trước. Bài viết này giúp cha mẹ nhận ra con đang hổng Hóa theo kiểu nào, kiểm tra nhanh tại nhà trong khoảng 20 phút dù không rành Hóa, và lên kế hoạch ôn lại trước kỳ kiểm tra giữa kỳ.
Vì sao Hóa 12 khó với con khi lớp 11 học chưa chắc
Đầu năm lớp 12, con học phần Hóa hữu cơ: ester, chất béo, carbohydrate, rồi các hợp chất chứa nitrogen như amine, amino acid, protein. Phần này không đứng riêng một mình. Nó được xây trực tiếp trên các nhóm chức con đã học ở lớp 11 như alcohol, aldehyde, carboxylic acid.
Ví dụ, ester được tạo thành từ carboxylic acid và alcohol. Glucose vừa có nhóm aldehyde, vừa có nhiều nhóm –OH giống một alcohol đa chức. Con nắm chắc lớp 11 thì học lớp 12 như gặp lại người quen. Con hổng lớp 11 thì mỗi chất ở lớp 12 hiện ra như một thứ hoàn toàn mới, phải học thuộc riêng, và càng học càng rối.
Một điều nhỏ nhưng hay làm cha mẹ bối rối: sách theo chương trình mới gọi tên các chất theo cách quốc tế, như ester, alcohol, carboxylic acid, thay cho este, ancol, axit cacboxylic mà nhiều cha mẹ từng học. Đây vẫn là những chất quen thuộc, chỉ khác cách gọi.
Ba kiểu mất gốc Hóa thường gặp ở học sinh lớp 12
Kiểu 1: hổng ngôn ngữ Hóa học, đọc đề không hiểu
Con không nhớ ký hiệu, hóa trị, công thức của các chất, không tự viết và cân bằng được phương trình phản ứng. Nhìn thấy tên chất trong đề là con muốn bỏ qua. Dấu hiệu dễ thấy: con để trống cả những câu lý thuyết dễ, chỉ vì không viết được phản ứng.
Kiểu 2: hổng công cụ tính toán, hiểu lý thuyết nhưng sợ bài tập
Con nói được tính chất các chất, làm được câu lý thuyết, nhưng hễ đề có số liệu là không biết bắt đầu từ đâu. Gốc thường nằm ở các kiến thức từ cấp 2 và lớp 10: số mol, khối lượng mol, nồng độ, tính theo phương trình. Tình trạng này giống mất gốc Toán: thiếu đúng công cụ nền nên học tiếp phần mới không vào, như đã phân tích trong bài Con mất gốc Toán nên bắt đầu từ đâu.
Kiểu 3: hổng mạch nhóm chức lớp 11, học thuộc từng chất
Con viết được phương trình, tính được bài cơ bản, nhưng học Hóa 12 theo kiểu thuộc lòng từng chất một. Con hay nhầm tính chất của chất này sang chất kia, học trước quên sau. Con không thiếu chăm chỉ. Con thiếu sợi dây nối các chất lại với nhau: tính chất của một chất phần lớn đến từ nhóm chức của nó.
Bảng phân biệt nhanh
| Dấu hiệu | Hổng ngôn ngữ Hóa học | Hổng công cụ tính toán | Hổng mạch nhóm chức |
|---|---|---|---|
| Câu lý thuyết dễ | Để trống vì không viết được công thức, phương trình | Làm được | Đúng với chất vừa học, sai khi hỏi chéo |
| Bài tập có số liệu | Không làm được vì không viết được phản ứng | Không biết bắt đầu từ đâu | Làm được dạng quen |
| Khi học một chất mới | Không đọc được tên, công thức | Hiểu, nhưng ngại phần bài tính | Phải học thuộc riêng từng chất |
| Câu con hay nói | “Con không hiểu đề hỏi gì” | “Lý thuyết thì được, bài tính thì chịu” | “Con học rồi mà lại quên” |
| Nên vá trước | Ký hiệu, công thức, viết và cân bằng phương trình | Mol, nồng độ, tính theo phương trình | Nhóm chức lớp 11 liên quan bài đang học |
Nhiều con có hai kiểu cùng lúc. Khi đó nên vá kiểu hổng ngôn ngữ Hóa học trước, vì không đọc được đề thì kiểu nào cũng khó.
Kiểm tra nhanh tại nhà: con đang mất gốc Hóa ở kiểu nào
Cha mẹ không cần biết Hóa vẫn làm được bốn bước sau, mất khoảng 20 phút.
Bước 1. Lấy bài kiểm tra Hóa gần nhất của con, hoặc bài tập về nhà đã được chấm, kèm đáp án hay lời giải thầy cô đã chữa.
Bước 2. Chia các câu con làm sai thành hai nhóm: câu có số liệu cần tính và câu không có số liệu. Nếu phần lớn câu sai là câu cần tính, con nghiêng về kiểu hổng công cụ tính toán.
Bước 3. Chọn một câu lý thuyết con làm sai, nhờ con nói to cách con nghĩ khi chọn đáp án. Nếu con nói “con không biết chất này là chất gì” hay “con không viết được phản ứng”, con nghiêng về kiểu hổng ngôn ngữ Hóa học. Nếu con nói “con tưởng tính chất này là của chất kia”, con nghiêng về kiểu hổng mạch nhóm chức.
Bước 4. Mở sách Hóa 11 của con ở phần hữu cơ, nhờ con kể tên vài nhóm chức đã học như alcohol, aldehyde, carboxylic acid và viết ký hiệu nhóm chức của chúng. Cha mẹ đối chiếu với sách. Nếu con gần như không nhớ gì, phần nền lớp 11 đang hổng nhiều.
Không cần học lại từ đầu: vá đúng phần nền mà bài đang học cần
Lời khuyên học lại Hóa từ đầu hợp với người còn nhiều thời gian. Với học sinh lớp 12, mỗi tuần con vẫn học bài mới. Nếu quay lại từ bảng tuần hoàn, con vừa mất nhiều tuần cho những phần đã biết, vừa bị bài trên lớp bỏ xa. Cách hiệu quả hơn khi học Hóa 12 lúc mất gốc Hóa 11 là đi theo bài đang học trên lớp: bài nào cần nền nào thì vá nền đó.
| Bài đang học ở lớp 12 | Phần nền cần vững | Học ở lớp |
|---|---|---|
| Ester, chất béo | Carboxylic acid, alcohol và phản ứng ester hóa | Lớp 11 |
| Carbohydrate (glucose, saccharose, tinh bột, cellulose) | Alcohol đa chức, nhóm aldehyde | Lớp 11 |
| Amine, amino acid, protein | Ammonia và tính base, các nhóm –NH₂ và –COOH | Lớp 11 |
| Polymer | Phản ứng cộng và phản ứng trùng hợp của alkene | Lớp 11 |
| Pin điện, điện phân, kim loại | Phản ứng oxi hóa – khử | Lớp 10 |
| Bài tập tính ở mọi chương | Số mol, nồng độ, tính theo phương trình | Cấp 2 và lớp 10 |
Thứ tự chương có thể khác nhau đôi chút giữa các bộ sách. Cha mẹ nhìn mục lục sách Hóa 12 của con để đối chiếu.
Con hổng ngôn ngữ Hóa học: vá ngay trong bài đang học. Không cần học thuộc cả bảng tuần hoàn một lúc. Mỗi bài mới, con liệt kê các chất xuất hiện trong bài, tập đọc tên, viết công thức, rồi tự viết lại các phương trình trong bài cho đến khi không cần nhìn sách.
Con hổng công cụ tính toán: mỗi ngày một ít bài tính cơ bản. Ôn lại cách tính số mol, khối lượng, nồng độ và tính theo phương trình bằng các bài đơn giản trước, rồi mới áp vào bài tập của chương đang học. Làm ít bài nhưng con tự làm được từng bước.
Con hổng mạch nhóm chức: học theo nhóm chức, không học theo từng chất. Trước khi học một chất mới, xác định chất đó có những nhóm chức nào, rồi suy ra tính chất từ nhóm chức. Con sẽ phải nhớ ít hơn mà hiểu nhiều hơn.
Kế hoạch ôn lại trước kỳ kiểm tra giữa kỳ
Nếu còn khoảng một tháng trước kỳ kiểm tra giữa kỳ, cha mẹ có thể cùng con chia việc ôn thành ba chặng.
Chặng 1: vá nền theo đúng kiểu con đang hổng. Mỗi ngày khoảng 20 đến 30 phút cho phần nền đã xác định ở bước kiểm tra tại nhà, làm song song với bài trên lớp chứ không thay cho bài trên lớp.
Chặng 2: nối phần nền với chương đang học. Dùng bảng ở phần trên: học đến ester thì ôn lại carboxylic acid và alcohol, học đến carbohydrate thì ôn lại alcohol đa chức và nhóm aldehyde. Mỗi lần nối được một phần, chương đang học sẽ dễ hơn rõ rệt.
Chặng 3: làm đề và phân loại lỗi sai. Một đến hai tuần cuối, con làm đề cương hoặc đề kiểm tra của trường các năm trước. Sau mỗi đề, đánh dấu mỗi lỗi thuộc kiểu nào: không đọc được đề, sai bước tính, hay nhầm tính chất. Đề thi và đề kiểm tra theo chương trình mới thường có dạng câu yêu cầu nhận định một phát biểu là đúng hay sai, nên hiểu theo nhóm chức giúp con làm tốt hơn là học thuộc đáp án.
Nếu con dễ căng thẳng trước mỗi kỳ kiểm tra, cha mẹ có thể đọc thêm bài Bí quyết ôn thi hiệu quả mà không áp lực.
Ba sai lầm khi cho con lấy lại gốc Hóa ở lớp 12
Bắt con học lại từ đầu theo thứ tự lớp 8, 9, 10, 11 khi thời gian không còn nhiều. Con mất nhiều tuần cho phần đã biết, trong khi bài trên lớp tiếp tục bỏ xa, và con dễ nản vì mãi chưa thấy tiến bộ ở lớp.
Cho con bỏ hẳn phần bài tập tính, chỉ học lý thuyết để gỡ điểm. Con mất một phần lớn số điểm, và mất luôn công cụ để hiểu các chương sau như điện phân hay kim loại.
Cho con luyện thật nhiều đề khi phần nền chưa vá. Con sai lặp lại cùng một kiểu lỗi, điểm không lên, và càng tin rằng mình không học được Hóa.
Khi nào con cần thêm người hỗ trợ bên ngoài
Tự ôn ở nhà là điều nên thử trước, nhưng có những trường hợp nên tìm thêm người hỗ trợ chuyên môn:
Con hổng cả ba kiểu, phần nền rơi rớt từ nhiều năm, cha mẹ không đủ chuyên môn hoặc thời gian để kèm con.
Hóa là môn con cần cho kỳ thi tốt nghiệp hoặc xét tuyển đại học, trong khi thời gian còn lại không nhiều.
Con đã học thêm một thời gian nhưng điểm không đổi, vì cách học vẫn là thuộc lòng từng chất.
Nếu chọn nơi học thêm hoặc gia sư, cha mẹ nên hỏi: trước khi dạy, thầy cô có tìm xem con đang hổng kiểu nào không? Thầy cô có giúp con nối kiến thức lớp 11 với bài đang học, hay chỉ cho con luyện đề?
Câu hỏi thường gặp
Mất gốc Hóa 11 có học được Hóa 12 không?
Được. Phần lớn học sinh không mất hết mà chỉ hổng một vài phần nền. Nếu vá đúng phần mà bài lớp 12 đang cần, con vẫn theo kịp bài trên lớp mà không phải học lại toàn bộ chương trình lớp 11.
Mất gốc Hóa từ cấp 2 có cần học lại từ lớp 8 không?
Không nhất thiết học lại theo thứ tự từng lớp. Con chỉ cần quay lại đúng những phần nền mà bài đang học cần, thường là ký hiệu, công thức, cách viết phương trình và cách tính số mol.
Bao lâu thì lấy lại được gốc Hóa?
Không có con số chung cho mọi học sinh. Thời gian phụ thuộc vào con hổng kiểu nào, hổng từ lớp nào và việc ôn có đều đặn không. Cha mẹ nên nhìn vào tiến bộ trong các bài kiểm tra trên lớp sau vài tuần, thay vì chờ một mốc thời gian cố định.
Con đang mất gốc Hóa có nên chọn Hóa làm môn thi tốt nghiệp không?
Ở kỳ thi tốt nghiệp THPT theo chương trình mới, Hóa học là môn tự chọn. Nếu ngành học con muốn xét tuyển cần điểm Hóa, nên bắt đầu lấy lại gốc càng sớm càng tốt. Nếu không, cha mẹ nên cùng con và giáo viên chủ nhiệm cân nhắc môn phù hợp với sức học và mục tiêu của con.
Sách Hóa mới gọi tên chất khác trước, cha mẹ có cần học lại không?
Không cần. Sách theo chương trình mới dùng tên quốc tế như ester, alcohol, carboxylic acid thay cho este, ancol, axit cacboxylic. Đây vẫn là những chất quen thuộc, cha mẹ chỉ cần biết hai cách gọi là một khi xem bài cùng con.
Mất gốc Hóa 11 không có nghĩa là con hết cơ hội với Hóa 12. Có con hổng ngôn ngữ Hóa học, có con thiếu công cụ tính toán, có con học thuộc từng chất vì chưa nắm được nhóm chức. Mỗi kiểu cần một cách vá khác nhau, và điều quan trọng nhất là vá đúng phần nền mà bài đang học cần, thay vì quay lại học từ đầu.
Còn cha mẹ, lần gần nhất con than khó môn Hóa, đó là vì con không đọc được đề, không biết cách tính, hay học rồi lại quên?